aktualizowano: ponad tydzień temu, 2018-01-05 Odsłon: 73

Słownik pojęć i symboli liturgicznych

Ż, jak… żłóbek, szopka

Jest symbolem:

a)  narodzenia Chrystusa;

b) przyjęcia przez Słowo Boże człowieczeństwa, wyraża misterium inkarnacji: „Przyjął ciało z Maryi Dziewicy i stał człowiekiem” (Credo).

Żłóbki stawiane były w kościołach na Narodzenie Pańskie stanowią wezwanie do medytacji i współprzeżywania historii zbawienia, dlatego ich tematyka skupia się nie tylko na postaci Dzieciątka, lecz przedstawia tematycznie wydarzenia narodzenia (pokłon pasterzy, trzech mędrców). W ikonografii zdarzały się żłóbki bez Dzieciątka Jezus, a także np. na Athos, z postacią Pantokratora.

W katakumbach nie spotyka się przedstawień narodzenia Jezusa. Od III w. niektóre malowidła na kamieniu, kości słoniowej czy szkle przedstawiały Bogurodzicę, św. Józefa, często osła i woła, pasterzy lub mędrców czy pasterzy i mędrców równocześnie. Żłóbek opierał się na czterech nogach.

Dla jednych artystów żłóbek to grota, dla drugich dom (według Mt 2, 16), dla jeszcze innych to „zmieszanie” obu tych elementów. Zdaniem św. Justyna, Euzebiusza i Hieronima w rzeczywistości chodziło o grotę albo jaskinię. Święty Hieronim wspomina o wymianie żłóbka w Betlejem ze złota na gliniany.

Symbol żłóbka jest związany z osobą św. Franciszka z Asyżu. W 1223 r. święty przybył do Greccio, aby świętować Narodzenie Pańskie razem ze swoim dobroczyńcą i ofiarodawcą terenu, Janem Velitą. W pamiętną noc 1223 r. Greccio przemieniło się w Betlejem, Franciszek w stroju lewity odśpiewał  Ewangelię o Narodzeniu Pańskim.

Nie należy jednak epopei żłóbka wiązać wyłącznie z osobą św. Franciszka. Brat Tomasz z Celano w Żywocie drogim tak pisał o tym świętym:

[…] z niewysłowionym zapałem obchodził Narodzenie Dzieciątka Jezus. Twierdził, że jest to święto nad świętami, bo wtedy Bóg, stawszy się dzieckiem, zawisł u piersi ludzkich, a współczucie z Dzieciątkiem rozlane w jego sercu kazało mu słodko szczebiotać, jak to czynią małe dzieci. To imię w jego ustach było słodkie jak miód. Gdy rozprawiano o wstrzemięźliwości od potraw mięsnych w Boże Narodzenie, ponieważ przypadało w piątek (dies Veneris), odpowiedział braciom Morico, mówiąc: <>. Chciał, aby w tym dniu bracia karmili do syta ubogich i głodnych, a wołom i osłom by dawano więcej obroku i siana niż zwykle. Mówił: <>.

Samo świętowanie Narodzenia Pańskiego wyraziło się także w powstaniu żłóbków. Ich początki sięgają:

  • tradycji Wschodu, z godnie z którą umieszczano na pulpicie przed ikonostasem ikonę świąteczną związaną z misterium dnia lub wystawiano odpowiednią grę; 18 grudnia ustawiano żłóbek, ale bez Dzieciątka; dopiero podczas Nieszporów w Wigilię rozmieszczano postacie Maryi i Józefa, a Dzieciątko zanoszono w uroczystej procesji, po śpiewie Ewangelii (Mt 1, 1nn, genealogia), a po introicie mszy pasterskiej o północy Dzieciątko okadzano; w wigilię Objawienia Pańskiego zapalano gwiazdę; żłóbek był zachowywany do Pierwszych Nieszporów Ofiarowania Pańskiego (2 lutego), przed rozebraniem śpiewano antyfonę Matko Odkupiciela; prawo liturgiczne nie wypowiadało się w tej sprawie;
  • dramatyzowania Narodzenia Pańskiego (od XII w.), gier scenicznych z mimami Ewangelii dzieciństwa (Łk 2); w 1939 r. w Paryżu „misterium zwiastowania i narodzenia”; w Tulon – Misterium Narodzenia.

Natomiast od XIII do XIV w. mnożą się w kościołach, zwłaszcza na północy Italii, malarskie przedstawienia narodzin Jezusa, odpowiadają one pobożności wiernych podkreślającej ludzkość Zbawiciela. Ten dramat sacrum przywędrował do zakonu klarysek w Krakowie, co potwierdzają figurki jasełkowe z XIV w., zachowane do dziś w kościele św. Andrzeja.

Na Zachodzie ustawianie żłóbków w kościołach w okresie Narodzenia Pańskiego potwierdzone jest około 1550 r. W 1562 r. jezuici zbudowali żłóbek w Pradze; w Italii zwyczaj upowszechniał się w XVII-XVIII w., szczególnie w Neapolu (tradycyjnie trzypiętrowe żłóbki: narodzenia, zwiastowania pasterzom, pokłon magów, na trzecim planie wierni, kupcy itp.).

Wiara i geniusz poszczególnych narodów wypowiadają się w żłóbkach. W Neapolu figurki były np. z ceramiki, w Hiszpanii wypalane, a nawet z kości słoniowej, w Niemczech z drzewa, w Tyrolu z kolorowego papieru, w Austrii z porcelany, w Polsce także figurki porcelanowe oraz z drewna. Upowszechnianiu żłóbka w naszych czasach służy inicjatywa już świętego Jana Pawła II, polegająca na budowaniu żłóbka na placu przed Bazyliką św. Piotra kolejno przez różne narody. Żłóbki znajdują również swoje miejsce w domach rodzinnych, salach parafialnych. W wielu diecezjach czy miastach organizuje się konkurs żłóbków (słynne szopki krakowskie). Istnieją także żłóbki z postaciami ruchomymi. W niektórych przypadkach dominują elementy świeckie. Kardynał  Tarcisio Bertone, sekretarz stanu, interweniował w tej sprawie 4 stycznia 2007 r.

 

aktualizowano: ponad tydzień temu, 2018-01-05
cofnij drukuj do góry
Wszystkich rekordów: